Hoewel de georganiseerde en traditionele religie in de voorbije jaren veel terrein verloren heeft, komen religieuze ideeën opnieuw aan de oppervlakte onder de vorm van een wijd spectrum aan sekten en cultussen die een alternatieve manier van leven aanbieden [cf. de New Age, n.v.dr.]. De populariteit van dergelijke stromingen duidt in vele gevallen op de groeiende ontevredenheid van een groot aantal jongeren over het kapitalistisch systeem. Deze jongeren verwerpen de onmenselijkheid, de commercialisering en commodificatie van alle aspecten van het leven, het brute materialisme, het oneindige winststreven en de verloedering van het milieu dat eigen is aan het kapitalisme. Dit kan een eerste stap zijn in de richting van een nieuw politiek bewustzijn. Maar het is niet voldoende om het kapitalisme ‘persoonlijk’ te verwerpen, het is noodzakelijk om te strijden voor de afschaffing ervan. De gemeenschappelijke eigenschap van al deze alternatieve stromingen is immers dat ze zich baseren op een puur individuele vorm van verlossing. Uiteindelijk bieden deze stromingen geen echt alternatief. Het kapitalisme blijft bestaan, of er nu een paar mensen zichzelf erbuiten proberen te stellen of niet. Dit bedreigt het kapitalisme helemaal niet in zijn bestaan, aangezien de heersende groepen nog steeds de maatschappij kunnen regeren zoals ze altijd al deden. Zelfs degenen die zich buiten het systeem willen stellen, zullen ontdekken dat dit onmogelijk is. Ze moeten geld gebruiken, levensmiddelen kopen, enzovoort. Het idee dat het mogelijk is om de rug te keren naar de samenleving en de politiek is een illusie. Als je dit toch probeert, zal je merken dat op een dag de politiek naar je huis zal komen en zal aanbellen – als de deur niet eerst wordt ingebeukt.

De poging om een individuele oplossing te zoeken is uiteindelijk reactionair. De enige manier om het kapitalisme en de burgerlijke staat te bevechten is de arbeiders en hun bondgenoten, namelijk de boeren, jongeren en minderheden te verenigen en om te vormen in een revolutionaire massabeweging. Als men deze weg weigert te nemen levert men zichzelf over aan de genade van het kapitaal en houdt men de bestaande orde in stand. Om de schraalheid van hun ideeën te verbergen beweren de verdedigers van New Age en soortgelijke bewegingen dat zij over speciale spirituele waarden beschikken die hen zogezegd scheiden van de ‘gewone’ sterfelijken en die hen in een direct contact brengen met bovennatuurlijke entiteiten. Ze voelen zich dus superieur aan de rest van de mensheid die niet ingewijd is in deze grote Mysteries.

Deze ideeën zijn natuurlijk niet superieur aan de ideeën van gewone mensen, integendeel. De eerste regel voor iemand die de maatschappij wil veranderen is de maatschappij begrijpen en erin leven. Door de rug naar de maatschappij te keren kan men enkel bekomen dat men volledig machteloos wordt tegenover de bestaande orde en dat men alle kansen op verandering afwijst. Het pad van het alternativisme leidt dus helemaal niet naar een alternatief, maar juist naar meer van hetzelfde, voor eeuwig en altijd.

Religie en de crisis van het kapitalisme

Religie is uiteindelijk wat marxisten ‘vals bewustzijn’ zouden noemen, omdat het onze aandacht van de wereld afleidt naar ‘iets anders’ waarvan we niets kunnen weten en waarover we geen vragen kunnen stellen. De geschiedenis van de wetenschap gaat uit van twee fundamentele stellingen: ten eerste dat de wereld buiten onszelf bestaat, en ten tweede dat we deze wereld kunnen begrijpen. Zelfs al zijn er zaken die we vandaag niet kennen, morgen zullen we er misschien wel inzicht in hebben. Als men een limiet zet op het menselijke kenvermogen, dan zet men de deur open naar allerlei vormen van mysticisme en bijgeloof. Al duizenden jaren lang tracht de mens kennis over hemzelf en de wereld te verwerven. Sinds de opkomst van de wetenschap was religie haar aartsvijand en dit was helemaal geen toeval. De wetenschap heeft immers inzicht gebracht in fenomenen die vroeger als ‘mysteries’ aanzien werden en heeft daardoor de religie in het menselijk denken deels teruggedwongen. In de strijd tussen wetenschap en religie of rationaliteit versus irrationaliteit, staat het marxisme aan de kant van de wetenschap. Maar het marxisme gaat verder. Het uiteindelijke doel om wetenschappelijke kennis te verwerven is de verandering van de materiële wereld.

Gedurende 100 000 jaar en langer was de geschiedenis van de mensheid een eindeloze strijd tegen de natuur, de strijd om haar eigen lot te bepalen en dus vrijheid te verwerven. De oorsprong van religie ligt in het verre verleden, toen mensen zich trachtten te bevrijden van de wereld van de dieren waaruit ze voortkwamen. Om een zin en betekenis te geven aan bepaalde natuurfenomenen waar ze geen controle over hadden, vielen ze terug op magie en animisme – de eerste vormen van religie [in de brede zin van het woord, n.v.d.r.]. In die tijd betekende dat een enorme stap in de vooruitgang van het bewustzijn. Maar de mens had deze primitieve periode ondertussen al lang achter zich moeten laten. De menselijke geest is echter erg conservatief en houdt zich vast aan concepten en vooroordelen die al lang geen bestaansreden meer hebben.

In een klassenmaatschappij is een begrip als ‘bemin uw naaste’ een lege doos. De markteconomie, met haar verwerpelijke moraal van ‘eet of wordt gegeten’ maakt dat dit concept moeilijk of zelfs onmogelijk te realiseren valt. Om het gedrag en de psyche van de mensen te veranderen moet men eerst de manier waarop ze leven veranderen. Zoals Marx zei: “het sociale zijn bepaalt het bewustzijn”. De hele wereld wordt gedomineerd door een handvol gigantische monopolies die de aarde plunderen, het milieu vernietigen en miljoenen mensen veroordelen tot een leven van ondraagbare ellende en lijden.

De heren en dames die aan het hoofd staan van deze multinationale ondernemingen zijn veelal praktiserende christenen, joden, islamieten, hindoes en anderen. Maar de echte religie van het kapitalisme is iets helemaal anders. De godsdienst van het kapitaal is de aanbidding van Mammon, de god van de rijkdom. Het kapitalisme keert de menselijke verhoudingen binnenstebuiten. De media berichten over de beurs, de markt en de euro alsof het levende wezens zijn ("de euro deed het een beetje beter vandaag"). De vervreemding laat zich overal voelen: levensloze zaken (kapitaal) worden als levend voorgesteld en levende wezens worden als dood, triviaal en betekenisloos aanzien.

De menselijke ontwikkeling gaat tegelijkertijd in stijgende en in dalende lijn. De laag moderne cultuur en beschaving die gedurende duizenden jaren is opgebouwd, is nog altijd heel dun. Daaronder liggen de elementen van barbarij te smeulen. De geschiedenis van de moderne oorlogen en het fascisme bewijzen dit ten overvloede. In haar progressieve periode propageerde de burgerij rationalisme en zelfs atheïsme. In deze periode van kapitalistisch verval komen irrationele tendensen overal opnieuw naar boven, zelfs in de meest geavanceerde en ‘geculturaliseerde’ staten. Als de werkende klasse er niet in slaagt de maatschappij te veranderen, dan zullen alle verworvenheden van het verleden bedreigd worden en dat zal de toekomst van de menselijke beschaving niet gegarandeerd kunnen worden.

De vernietigende effecten van het kapitalisme hebben al heel wat gedrochten gecreëerd. In deze periode van seniele neergang, winnen de meest achterlijke religieuze en mystieke tendensen aan invloed. De reactionaire rol van religie is zichtbaar over de gehele wereld, van Afghanistan tot Noord-Ierland. Overal zien we het lelijke monster van fundamentalisme opduiken: niet alleen islamitisch fundamentalisme, maar ook christelijk, joods en hindoefundamentalisme. De hoopvolle boodschap van ‘bemin uw naaste’ slaat om in het vuur van haat, wanhoop en moord. Het pad van fundamentalisme leidt enkel naar barbarij en de uitroeiing van de cultuur en de menselijke beschaving.

De oorzaak van deze gruwelen is niet zozeer religie zelf, maar wel de misdaden van het kapitalisme en imperialisme, die hele landen en gemeenschappen met de grond gelijk maken en het weefsel van de samenleving en de familie vernietigen zonder daarvoor iets in de plaats te stellen. Vrezend voor de toekomst en vol wanhoop over het heden zoeken mensen soelaas in veronderstelde ‘eeuwige waarheden’ van een historisch niet-bestaand verleden. De opkomst van het zogenaamde religieuze fundamentalisme is enkel een uitdrukking van de impasse van de kapitalistische maatschappij die de mensen tot wanhoop en waanzin drijft. Zoals Iran, Afghanistan, Saoedi-Arabië enzovoort, echter bewijzen zijn de beloftes van een religieuze hemel op aarde een valse droom die eindigt in een nachtmerrie.

Religie kan niet alles verklaren wat vandaag in de wereld gebeurt. Het is ook haar functie niet om te verklaren, maar wel om de massa’s te troosten met dromen en valse beloftes. Maar iedereen ontwaakt ooit uit de droom en dan is de pijn erger dan ooit. Religie is een vals bewustzijn – wat nodig is, is een echt bewustzijn, een wetenschappelijke kijk op het universum en onze plaats erin. De eerste voorwaarde om onze vrijheid te veroveren is een radicale breuk met deze illusies en een bereidheid om de wereld te zien zoals ze is, en onszelf als wat we zijn: sterfelijke mannen en vrouwen die streven naar een waardig bestaan voor alle menselijke wezens op deze aarde.