In juni 1953 vond een grote arbeidersopstand plaats in de DDR, die werd uitgelokt door de ontevredenheid van arbeiders over bezuinigingen en dwangmaatregelen.

De deling van Duitsland na de Tweede Wereldoorlog was in wezen een gevolg van de veranderde machtsverhoudingen in de wereldpolitiek na de Tweede Wereldoorlog, waaruit de Sovjet-Unie als zegevierende nieuwe wereldmacht tevoorschijn was gekomen. Op de topconferenties van Jalta en Potsdam verdeelden de zegevierende mogendheden Duitsland op in bezettingszones.

In heel Europa heerste in die tijd echter een revolutionaire stemming. Dit was ook het geval in Duitsland. In veel steden vormden zich in 1945 spontaan massale arbeidersorganisaties in de vorm van antifa-comités, bedrijfsraden en politieke eenheidsorganisaties, die een zuivering van nazi-elementen en wederopbouw organiseerden. Dit was een doorn in het oog van de machthebbers in zowel Oost als West. In het Westen werden deze onafhankelijke organisaties door de Geallieerden onderdrukt, het oude staatsapparaat werd weer in ere hersteld en na een oppervlakkige "denazificatie" kregen veel oude nazi's uiteindelijk weer belangrijke staatsfuncties.

In de door de Sovjet-Unie bezette "Oostelijke Zone" (SBZ) werden beslissende maatregelen genomen om de kapitalistische eigendomsverhoudingen af te schaffen (onteigening van grotere private ondernemingen en grote landgoederen). Dit gebeurde niet in de laatste plaats onder druk van de meerderheid van de arbeidersbevolking en was progressief vanuit marxistisch oogpunt. Dit leidde echter niet tot een socialistische democratie. De Sovjetbezettingsmacht was van plan om alle onafhankelijke en spontane bewegingen van de arbeidersklasse te onderdrukken en bemande het bestuur met wat zij beschouwde als "betrouwbare" krachten.

Onder het militaire Sovjetbestuur werden veel arbeiders van de SPD en KPD het slachtoffer van stalinistische terreur. Honderdduizenden politiek geëngageerde arbeiders werden het slachtoffer van zuiveringen of trokken zich verslagen terug in hun privéleven. De SED, die voortkwam uit een van bovenaf opgelegde eenwording van de SPD en de KPD in de SBZ, veranderde van een arbeiderspartij, een baken van hoop voor de werkende bevolking, steeds meer in een instrument van de heersende bureaucratie.

De dood van Stalin in maart 1953 was het startsein voor de opkomst van grote oppositiebewegingen in heel Oost-Europa. In de DDR vond een paar maanden later de allereerste arbeidersopstand in een stalinistisch land plaats. Nauwelijks was de wrede dictator gestorven of de mensen kregen moed en zagen een kans om een verschil te maken. De opstand van 16 tot 19 juni ging razendsnel door alle belangrijke industriegebieden van de DDR. Op 274 plaatsen vonden stakingen en demonstraties plaats, voornamelijk in Oost-Berlijn, Saksen en Thüringen. Meer dan 370.000 mensen, of ongeveer 10% van de arbeidersklasse van de DDR, waren actief in de staking, waarvan 100.000 alleen al in de hoofdstad.

De stemming was al maanden eerder gespannen. De bevolking leed onder andere onder problemen met de voedselvoorziening. De gedwongen collectivisatie van sommige boerderijen dreef veel boeren ertoe de Republiek te ontvluchten en veroorzaakte tekorten. Bovendien had Stalin bevolen dat de strijdkrachten klaar moesten worden gemaakt voor de verdediging. De herbewapening drukte als een extra last op de nationale economie, wat leidde tot een voortdurende verslechtering van de levensomstandigheden. De SED-leiding voerde bezuinigings- en dwangmaatregelen in om de bewapening te financieren.

Deze beweging werd op gang gebracht door de aanscherping van de arbeidsnormen, wat in veel gevallen leidde tot loonverlies. De onvrede kwam vooral tot uiting onder Oost-Berlijnse bouwvakkers en werd hier verder aangewakkerd door grote berichten in de pers over een bouwvakkersstaking die net succesvol was afgerond in West-Berlijn. Overigens was op dat moment 75% van de bouwvakkers aan de Stalinallee nog steeds lid van de SED.

Veel SED-leden sloten zich aan bij de opstand. Een derde van de spontane leiders van de opstand waren oude communisten die voor 1933 lid waren geweest van de KPD. De bureaucratie hing in de lucht en kon de opstand alleen neerslaan met behulp van Sovjettanks. Daarbij werden 260 mensen gedood. 1300 arbeiders stonden terecht. Er werden zes doodvonnissen en vier levenslange gevangenisstraffen uitgesproken.

Dit werd gevolgd door een golf van zuiveringen binnen de SED, waardoor 62% van de SED-districtsleiders, 71% van de eerste SED-districtssecretarissen en een derde van de CC-leden uit hun functie werden gezet. 60-70% van alle geroyeerde en gedegradeerde SED-leden en functionarissen waren oude communisten (van voor 1933). Zo werd het proces om de SED om te vormen van een arbeiderspartij tot een instrument van de afstandelijke staatsbureaucratie snel (en onomkeerbaar) voortgezet.

De beweging van juni 1953 was geen fascistische of pro-kapitalistische massabeweging. Net als Hongarije in 1956 was het niet meer dan een spontane beweging tegen het stalinistische bewind en met een vaag doel van socialistische democratie.

De machthebbers in het Westen waren even bang voor de gevolgen van deze beweging en bleven volledig passief. In West-Berlijn werden alle onaangekondigde demonstraties en openbare bijeenkomsten "uit voorzorg" verboden. Pas later - na de uiteindelijke onderdrukking - werd 17 juni in het Westen tot een feestdag verheven ("Dag van de Duitse Eenheid") en misbruikt om het idee van het socialisme in diskrediet te brengen.

Tijdschrift Vonk

Layout Vonk 321 1 page 001

Activiteiten

Onze boeken

Onze boeken